Histamina i dieta niskohistaminowa

Histamina to, jak czytamy w Wikipedii, organiczny związek chemiczny, występujący naturalnie w organizmie ludzkim, pełniący funkcję mediatora procesów zapalnych, mediatora odczynu alergicznego, neuroprzekaźnika oraz pobudzający wydzielanie kwasu żołądkowego. Jest hormonem tkankowym zaliczanym do neurohormonów, wytwarzanym z aminokwasu histydyny. W organizmie ludzkim powstaje w wyniku dekarboksylacji (w obecności fosforanu pirydoksalu) histydyny. Jej produkcja zachodzi w wielu miejscach, a najwyższe stężenia obserwuje się w płucach, skórze, błonie śluzowej nosa i żołądka. Histamina występuje w wielu artykułach spożywczych, zwłaszcza w produktach fermentowanych i rybach.

Objawy nadmiaru histaminy:

  • alergia wziewnej i skórnej – wywołuje zaczerwienienie, lokalne ocieplenie, nabrzmienie i bolesny stan zapalny. Rozszerzając małe naczynia krwionośne i zwiększając ich przepuszczalność, powoduje lokalne wysięki osocza i obrzęki (nosa, gardła, oskrzeli, a także obrzęk naczynioruchowy i obecność bąbli przy pokrzywce). Drażnienie przez histaminę zakończeń nerwów czuciowych powoduje świąd i doznania bólowe.
  • astma – jej nagły wylew grozi obrzękiem krtani, tchawicy, a w najostrzejszych przypadkach obrzękiem płuc, co odcina dopływ powietrza. Zmiany te powodują utrudnienia w oddychaniu, które są głównym objawem dychawicy oskrzelowej.
  • alergia pokarmowej – jej obecność w jelitach powoduje skurcz mięśni gładkich i wzmożone wydzielania soków trawiennych. Podrażniona błona śluzowa jelita cienkiego reaguje stanem zapalnym wywołującym biegunkę.
  • anafilaksja – po przekroczeniu pewnego progu ilościowego histamina przedostaje się z tkanek do krążenia i może wywołać niebezpieczne reakcje ogólnoustrojowe, objawiające się nagłym spadkiem ciśnienia krwi i przyspieszeniem akcji serca, co może grozić zgonem
  • przewlekła alergia (np. całoroczny alergiczny nieżyt nosa lub przewlekła pokrzywka idiopatyczna) – stale uwalniana histamina drastycznie zwiększa przepuszczalność ścian naczyń krwionośnych wskutek ciągłego drażnienia tzw. receptorów histaminowych H1. Przewlekły stan zapalny i drażniące działanie histaminy oraz innych mediatorów powodują stopniową degenerację okolicznych tkanek. /1/

Jeśli ktoś woli schematyczne ujęcie nietolerancji histaminy (przyczyny, defekty, symptomy) oraz mastocytozy, czyli patologicznej proliferacji komórek tucznych, to warto spojrzeć tutaj.

Nietolerancja histaminy

Na nietolerancję histaminy (spowodowaną jej nadmiarem czyli histadelię) powinny zwrócić szczególną uwagę osoby, które stosując dietę ketogeniczną, niskowęglowodanową, GAPS czy nawet paleo / AIP nie czują się na nich dobrze i mają przynajmniej dwa z powyższych symptomów. Trzeba też pamiętać, że histamina to nie gluten czy nawet węglowodany;-) i nie da się uniknąć jej całkowicie. Z drugiej strony problemy mogą się pojawić, kiedy będziemy mieć za mało histaminy (histapenia). Więcej o związku histaminy ze zdrowiem psychicznym i metylacją tutaj.

Histamina a AZS i choroby autoimmunologiczne

Histamina zmienia też właściwości błony komórkowej, wskutek czego do wnętrza komórki dostaje się zbyt dużo jonów wapnia i sodu, co może wywoływać nadmierne skurcze mięśni oskrzeli i stanów zagrożenia życia. /1/ Histamina może powodować problemy ze snem lub odwrotnie, senność i mieć związek z chorobami autoimmunologicznymi jak MS. /2/ Ta pierwsza właściwość może, moim zdaniem, przynajmniej częściowo wyjaśniać, dlaczego dużo osób z atopowym zapaleniem skóry źle śpi. /3/

Histamina w żywności

Histamina zawarta w żywności nie ulega rozkładowi w procesie obróbki termicznej. Spożyta z pokarmem jest w dużym stopniu wiązana i dezaktywowana przez enzym diaminooksydazę w przewodzie pokarmowym, co obniża jej toksyczność. W przypadku niewystarczającej aktywności diaminooksydazy, spowodowanej na przykład predyspozycjami genetycznymi, zażywaniem leków lub spożytym alkoholem, histamina może powodować efekty toksyczne. /1/ W terapii konwencjonalnej leczenie polega na podaniu leków antyhistaminowych blokujących działanie histaminy. /1, 4/

Przyczyny problemów z histaminą

W medycynie funkcjonalnej wymienia się następujące przyczyny /5/:

  • alergie
  • SIBO, zespół rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego
  • nieszczelne jelito
  • krwawienia z przewodu pokarmowego
  • niedobór enzymu metabolizującego histaminę (diaminooksydaza, w skrócie DAO, zwanej też histaminase)

Problemy z histaminą spowodowane dietą

Kolejny powód to spożycie pewnych pokarmów, które możemy podzielić na trzy grupy.

Produkty bogate w histaminę:

  • fermentowane alkohole jak wino, szampan piwo; sherry (także po wygotowaniu alkoholu) /6/
  • fermentowane pokarmy: kiszonki, ocet, sos sojowy, kefir, jogurt, kombucha, etc /5/ (wg mnie pasuje tu też kawa, a tutaj badania pokazujące obniżanie przez nią poziomu DAO)
  • pokarmy zawierające ocet: pikle, majonez, oliwki
  • peklowane wyroby mięsne: bekon, wędliny, parówki
  • produkty na zakwasie: kwaśna śmietana, kwaśne mleko, maślanka, chleb, etc
  • suszone owoce jak morele, śliwki, daktyle, figi, rodzynki
  • owoce: większość cytrusowych, ananas, truskawki i awokado /6/
  • dojrzewające sery, w tym kozie
  • orzechy: laskowe, nanercz zachodni oraz orzeszki ziemne /5/ (jak wiemy, będące faktycznie strączkiem)
  • warzywa: bakłażan, pomidor, szpinak
  • ryby: zwłaszcza makrela, koryfena, tuńczyk, anchois, sardynki, śledź, bonito, żaglica, oraz wędzone, w puszkach /5, 6/
  • rosół (bardziej na kościach niż na mięsie) /7/
  • grzyby i pleśnie /8/
  • podroby /8/

Zawartość histaminy w tych produktach może się znacznie różnić. Najmniej mają ananas, truskawki, winogrono, mandarynki i banany, najwięcej wędliny, makrela, wieprzowina i szpinak. /6/

Produkty powodujące wyrzut histaminy /5/:

  • alkohol
  • banany
  • czekolada
  • mleko krowie
  • orzechy
  • papaja
  • ananas
  • owoce morza
  • truskawki
  • pomidory
  • kiełki pszenicy
  • wiele sztucznych konserwantów i barwników
  • białka jajek /6/
  • prawdopodobnie przyprawy z roślin psiankowatych
  • skorupiaki
  • lukrecja
  • maliny, jeżyny /14/
  • jagody
  • czerwona i czarna porzeczka
  • świeże daktyle
  • kiwi
  • liczi
  • morwa
  • śliwki
  • wiśnie
  • rabarbar
  • arbuz, melon
  • owoce cytrusowe
  • morele
  • brzoskwinie
  • winogrona

Niektóre substancje i produkty zawierają również kwas benzoesowy, który uwalnia histaminę, co może dać reakcje zbliżone do tych, które są powodowane bezpośrednio przez wyrzut histaminy, mimo że te produkty nie zawierają histaminy:

  • jagody
  • śliwki
  • wiśnie
  • banany
  • brzoskwinie
  • rabarbar
  • orzechy
  • pistacje
  • przyprawy typu goździki, cynamon, anyż

Produkty wyzwalające histaminę zawierają głównie salicylany, które powodują wyrzut histaminy z komórek tucznych. Salicylany zawiera też wiele popularnych leków, w których substancjami czynnymi są:

  • kwas acetylosalicylowy i pochodne: aspiryna, polopiryna, środki typu Alka-Prim
  • niesteroidowe leki przeciwzapalne, takie jak: ibuprofen, diklofenak (postacie zewnętrzne, do smarowania, mogą wywoływać podrażnienia skórne), ketoprofen, fenoprofen, kwas triaprofenowy, piroksykam, metamizol (pyralgina), propyfenazon (pabialgina),aminofenazon (piramidon), fenylbutazon /14/

Podobne reakcje mogą wywoływać substancje i produkty zawierające nikiel:

  • kawa
  • kakao, czekolada
  • herbata (czarna, zielona)
  • wino, piwo
  • sos sojowy, fermentowane produkty sojowe
  • kukurydza
  • warzywa strączkowe, orzeszki ziemne
  • warzywa konserwe
  • owies
  • migdały, marcepan
  • orzechy
  • pomidory, keczup i koncentraty pomidorowe
  • wiśnie
  • ser topiony
  • ryby (śledź, tuńczyk, makrela, sardynka, szczupak)
  • proszek do pieczenia
  • chrzan
  • ocet
  • drożdże
  • gruszki
  • brzoskwinie
  • banany
  • rabarbar
  • pistacje
  • kalarepa
  • kapusta, sałata i inne warzywa liściaste
  • szpinak
  • grzyby
  • szparagi
  • pietruszka
  • cebula
  • boćwina
  • gryka
  • proso
  • skorupiaki
  • podroby
  • produkty przetworzone

W przypadku osób z chorobami jak IC (śródmiąższowe zapalenie pęcherza, choroba prawdopodobnie o podłożu autoimmunologicznym) niebezpieczniejsze są produkty, które wyzwalają histaminę z komórek tucznych niż wysokohistaminowe. Histamina znajdująca się w pokarmach jest raczej rozkładana przez DAO (z wyjątkiem osób, które mają poważne schorzenia jelit) albo można stosować suplementację. Gorsze będą produkty zawierające salicylany, barwniki, konserwanty albo przeciwutleniacze, które powodują wyrzut histaminy. /14/

Niektórzy uważają jednak, że powyższe właściwości są słabo udowodnione. Są też osoby, które wątpią w nietolerancję histaminy w ogóle /13/.

Produkty blokujące enzym DAO /5/:

  • alkohol
  • napoje energetyczne
  • czarna herbata
  • zielona herbata
  • yerba mate

Jak widzimy, niektóre produkty znajdują się w kilku grupach (uwaga alkohol!).

Inne produkty, których należy unikać to /9/:

  • sery pleśniowe
  • surowe i dojrzewające mięsa
  • rośliny strączkowe
  • niektóre przyprawy: cynamon, goździki, anyż,  gałka muszkatołowa
  • niektóre probiotyki (lactobacillus casei)
  • u niektórych osób szczawiany /9, 10/:
    • komosa biała
    • szczaw zwyczajny
    • rabarbar
    • pietruszka
    • nasiona maku
    • kasza gryczana
    • amarantus
    • pieprz czarny
    • szpinak
    • burak i burak liściowy
    • kakao
    • czekolada
    • większość orzechów
    • większość jagód
    • większość strączków
    • liście herbaty (po zaparzeniu mają mało szczawianów)

Szczawiany mogą powodować problemy od reumatyzmu po… wulwodynię.

Ponadto podejrzewa się, że problematyczne są /7/:

  • drożdże
  • jajka
  • jogurt w zależności od szczepu bakteryjnego użytego do produkcji

Trzeba pamiętać, że każdy organizm ma swoje potrzeby i problemy, a więc nie ma jednej diety dla wszystkich, a wszelkie wyliczenia i tabelki mają charakter pomocniczy. Tutaj można zobaczyć dla porównania tabelkę z produktami, które były mniej lub bardziej problematyczne dla 800-osobowej grupy badanych.

Na pocieszenie przykład bezpiecznych produktów /5/:

  • świeżo przyrządzony drób (z mrożonego lub świeżego mięsa)
  • świeżo złowione ryby
  • jajka (a więc widzimy, że nie wszystkie produkty są tak samo klasyfikowane w różnych źródłach)
  • czyste masło z orzeszków ziemnych
  • świeże owoce: mango, gruszka, arbuz, jabłko, kiwi, kantalupa; winogrono (widzimy, że nie wszystkie produkty są tak samo klasyfikowane w różnych źródłach)
  • świeże warzywa (z wyjątkiem pomidorów, bakłażana, szpinaku)
  • zamienniki mleka: mleko kokosowe, ryżowe, konopne, migdałowe
  • oleje: oliwa z oliwek, olej kokosowy
  • zioła liściaste
  • herbaty ziołowe

Histamina w organizmie, a głównie w przewodzie pokarmowym rozkładana jest przez dwa enzymy: histamine N-methyltransferase (HMT) i wymienione wcześniej DAO. Jeśli ich brakuje, mamy problem.

Przyczyny niedoboru DAO to /5/:

  • nietolerancja glutenu
  • nieszczelne jelito
  • SIBO
  • ww. pokarmy blokujące DAO
  • mutacje genetyczne
  • stan zapalny
  • leki:
    • niesteroidowe leki przeciwzapalne (ibuprofen, aspiryna)
    • antydepresanty (Cymbalta, Effexor, Prozac, Zoloft)
    • immunomodulanty (Humira, Enbrel, Plaquenil)
    • leki na arytmię (propanolol, metaprolol, Cardizem, Norvasc)
    • leki przeciwhistaminowe (Allegra, Zyrtec, Benadryl)
    • blokery histaminy (H2) (Tagamet, Pepcid, Zantac)

Warto tu zwrócić uwagę, że niedobór DAO zwiększają… leki, które dostaniemy od lekarza na nasze problemy z histaminą. Uwaga! Spożycie produktów powodujących wysoki wzrost poziomu histaminy przy jednoczesnym stosowaniu leków blokujących DAO może doprowadzić do zatrucia, nawet ze skutkiem śmiertelnym. /14/

Do tego dochodzą inne przyczyny /9/:

  • pasożyty
  • niektóre leki: tabletki antykoncepcyjne, inhibitory pompy protonowej, antybiotyki
  • mutacja MTHFR
  • niedobory
  • toksyny
  • stres
  • u kobiet przewaga estrogenowa

Ponadto niedobór DAO występuje częściej u rasy białej, a więc mamy komponent genetyczny /6/. Dlatego warto zwrócić uwagę, czy w rodzinie pojawiają się jakieś schorzenia, w których nietolerancja histaminy może odgrywać rolę. Szacuje się, że problem dotyczy 1% ogółu populacji, ale ze względu na stosunkowo niedawne odkrycie histaminy, prawdopodobnie liczba ta jest mocno zaniżona /6/. Inne źródła podają, że 3% mieszkańców Europy Środkowej ma problem z histaminą /8/.

Jak sprawdzić, czy mamy faktycznie problem z histaminą

Najlepiej dietą eliminującą produkty bogate w histaminę (1-3 miesiące diety z prowadzeniem dziennika diety i potem reintrodukcja). Można zrobić też badania laboratoryjne poziomu histaminy i DAO. Pewnie to różnie wygląda w zależności od kraju i rodzaju ubezpieczenia medycznego. Inna metoda to test, potem stosowanie przez 4 tygodnie diety niskohistaminowej i ponowny test z podaniem histaminy lub bez /13/. Tu można samodzielnie spróbować określić czy mamy problem (test po angielsku). Mnie akurat nie wyszła nietolerancja histaminy (raczej laktozy i fruktozy), ale to pewnie dlatego, że już mam specyficzną dietę i pewnych produktów bogatych w histaminę po prostu nie jem, bo nie są one paleo/AIP/zdrowe. Po zrobieniu porządnego researchu na temat atopowego zapalenia skóry, alergii, nietolerancji, różnych diet, produktów spożywczych i uwzględnieniu własnej historii choroby uważam, że nietolerancja histaminy jest u mnie prawdopodobna i zamierzam to sprawdzić (dieta, suplementacja, konsultacje, może badania laboratoryjne). Sporo rzeczy po prostu nagle zaczyna się dodawać i widzę wyjaśnienie problemów ze skórą, trawieniem, snem, sercem, niepokojem, które pozornie były zupełnie niezwiązane, oddalone w czasie, bez ustalonej przyczyny. Więcej o informacji o innych metodach badania nietolerancji histaminy (krew, biopsje, kał, mocz) w języku niemieckim tutaj.

Jeśli nie mamy możliwości zrobienia żadnego testu, warto i tak rozważyć dietę eliminacyjną i suplementację DAO. Nie wnikałam w szczegóły składu ani jej jeszcze nie testowałam, więc nie polecam, tylko informuję, że takowe suplementy są dostępne w wielu miejscach;-):

Inne polecane suplementy to /9/:

  • probiotyki (Lactobacillus rhamnosus)
  • witamina C w wysokich dawkach (ok. 5g)
  • kwercetyna – naturalna antyhistamina (min. 3g)
  • kurkuma (uwaga, tutaj informacja o obniżaniu przez kurkumę DAO)
  • desmodium adscendens
  • omega 3
  • B-kompleks
  • pokrzywa
  • flawonoidy

Inne polecane, naturalnie antyhistaminowe produkty to produkty zawierające kwercetynę lub  antocyjany. Kwercetynę zawierają m. in.: jabłka, brokuły czy czerwona cebula. Bogate w antocyjany są: jagody (uwaga, szczawiany!) wiśnie / czereśnie, winogrono (uwaga, por. wyżej!) i czerwona kapusta. Antyhistaminowe właściwości mają także pietruszka, tymianek, kurkuma, imbir, rumianek, pokrzywa i bazylia azjatycka. /11/

Praktyczne porady dietetyczne /7, 12, 13/: unikać problematycznych produktów, a jeśli możemy jeść niewielkie ilości histaminy, trzeba uważać, że nie nagromadziło się jej  z czasem za dużo w organizmie. Należy jeść jak najwięcej świeżych / świeżo mrożonych / świeżo przygotowanych produktów, nie jeść monotonnie, nie gotować na kilka razy, a jeśli już gotujemy większe porcje, to należy je od razu podzielić na pojedyncze porcje i pozamrażać. Należy uważać na mięso mielone, zwłaszcza wołowe i łososia (częste zatrucia). Bakterie lub drożdże w żywności produkują enzym HDC, który z histydyny wytwarza histaminę. Nawet jeśli drobnoustroje zostaną zlikwidowane, to HDC może pozostać w żywności. Można się go pozbyć mrożąc jedzenie przez 1-2 tygodnie lub przez gotowanie, ale kiedy histamina już powstanie, żadna obróbka kulinarna jej nie zniszczy. Jeśli ktoś chciałby sprawdzić zawartość histydyny w wybranych produktach może to zrobić tutaj (po niemiecku, ale z pomocą słownika czy translatora nie ma problemu).

Oprócz diety antyhistaminowej może też pomóc dieta antytyraminowa /9/. Zawsze należy mieć też na uwadze, że są też inne problemy, w tym dietetyczne i narzędzia do radzenia sobie z nimi.

Częścią diety powinno być odpowiednie nawodnienie organizmu, najlepiej przez picie wody z odrobiną dobrej soli.

Pod koniec dodam jeszcze link do ciekawego i obszernego (zwłaszcza informacje o lekach i suplementach) protokołu antyhistaminowego. Warto zwrócić uwagę, że jako jedną z głównych przyczyn problemów z histaminą autor podaje stres!

Co jeszcze można zrobić, mając nietolerancję histaminy

  1. poszukać rzeźnika / sklepu mięsnego sprzedającego świeże mięso  lub targu / sklepu rybnego
  2. mrozić kupione mięso, zwłaszcza mielone, na 1-2 tygodnie
  3. nie jeść mięsa na kolację
  4. jeść więcej świeżych posiłków (więcej sałatek, zieleniny), mniej odgrzewanych (zwłaszcza z mięsem)
  5. porcjować i mrozić nadmiar jedzenia
  6. gotować rosół na mięsie i nie za często
  7. suplementować się
  8. unikać wybranych produktów i suplementów  z poniższej tabelki, jedząc w zamian więcej bezpiecznych produktów:

Uwaga! Tabelka ma tylko charakter orientacyjny. Jest to synteza różnych źródeł. Starałam się umieścić w niej jak najwięcej informacji, chociaż czasem były niekompletne albo sprzeczne.  Najbardziej obszerną i restrykcyjną listę znalazłam tutaj. Nie należy wpadać w panikę, że jest tam wszystko, co jemy. Tak to już jest z wszechobecną histaminą… Nie każdy będzie mieć te same reakcje na te same produkty. Nie zawsze będą nam szkodzić te same produkty. Obserwowanie własnych reakcji, wyleczenie innych problemów zdrowotnych (jelita) czy suplementacja pozwoli każdemu wypracować własny protokół. Bardzo możliwe, że organizm się zregeneruje i wyzdrowieje lub wejdzie w remisję jak u Amy Myers, MD. Zresztą nauka idzie cały czas do przodu, więc mamy coraz więcej informacji i narzędzi. W Polsce histaminą zajmuje się Polskie Towarzystwo do Badań nad Histaminą.

Podejrzewam jednak, że dieta niskohistaminowa nie jest łatwa. Piszę to po latach diet i przerobieniu AIP… Przynajmniej na początku trzeba będzie poświęcić trochę czasu, żeby się przyzwyczaić do nowego systemu, wyposażyć w pojemniki do zamrażania, częściej i mniej gotować, za to więcej zamrażać i rozmrażać, odzwyczaić od wygodnych zapasów… Będzie to może bardziej czaso- i pracochłonne. Finansowo prawdopodobnie niewiele się zmieni. Zastanawiam się też, czy taka dodatkowa obróbka nie umniejszy wartości odżywczych pożywienia, chociaż mrożenie jest chyba jedną z najmniej agresywnych metod obróbki kulinarnej. No i trzeba będzie zrezygnować / ograniczyć dużo pysznych potraw jak rosół, burgery, kiszonki, czekolada, kawa… albo znaleźć zamienniki.

Probiotyki a nietolerancja histaminy

Jakiś czas temu spotkałam się z nieco innym podejściem amerykańskiej dietetyk z ogromnym doświadczeniem, Donny Gates. Jest ona twórczynią Body Ecology Diet, która może trochę wbrew temu, co napisałam powyżej, promuje produkty fermentowane i szczep bakterii Lactobacillus plantarum właśnie na problemy z histaminą. To właśnie plantarum, występujący jak nazwa wskazuje na (fermentujących) roślinach, pomaga rozkładać histaminę. Postępowanie, jak zaleca Donna Gates to tylko początkowo dieta niskohistaminowa, zwiększenie ilości błonnika w diecie, a potem wprowadzenie kiszonek (najbezpieczniej: robionych z użyciem startera) i dążenie do diety typu Body Ecology. /15/ Pomocna jest też suplementacja Bifidobacterium infantis i B. longum i wsparcie pracy wątroby. /16/

Podsumowując

Hhistamina w mniejszej czy większej ilości występuje w prawie wszystkich pokarmach. Nietolerancja histaminy może być spowodowana jej nadmiernym spożyciem, nadprodukcją w organizmie i / lub dysfunkcją rozkładających ją enzymów. Trzeba szukać przyczyn takiego stanu rzeczy. Dieta niskohistaminowa nie jest celem samym w sobie, tylko etapem przejściowym na drodze do pełnego zdrowia. W jego odzyskiwaniu może oprócz diety pomóc suplementacja i redukcja stresu.

Źródła:

/1/ https://pl.wikipedia.org/wiki/Histamina

/2/ https://en.wikipedia.org/wiki/Histamine
/3/ http://www.medicaljournals.se/acta/content/?doi=10.2340/00015555-0280&html=1
/4/ https://pl.wikipedia.org/wiki/Leki_przeciwhistaminowe
/5/ http://www.mindbodygreen.com/0-11175/everything-you-need-to-know-about-histamine-intolerance.html
/6/ http://www.thepaleomom.com/2013/06/teaser-excerpt-from-the-paleo-approach-histamine-intolerance.html
/7/ http://www.judytsafrirmd.com/histamine-intolerance-gaps-and-low-carb/
/8/ http://www.nahrungsmittel-intoleranz.com/histaminintoleranz-informationen.html
/9/ http://www.tlustezycie.pl/2014/02/nietolerancja-histaminy.html
/10/ https://en.wikipedia.org/wiki/Oxalate
/11/ http://www.drkarafitzgerald.com/2015/05/07/6-tips-for-naturally-dealing-with-seasonal-allergies/
/12/ http://zerocarbzen.com/histamines/
/13/ http://www.diagnosisdiet.com/histamine-intolerance/
/14/ http://www.pecherz.pl/dieta.html#Dieta-niskohistaminowa
/15/ http://bodyecology.com/articles/histamine-hack-how-to-safely-eat-fermented-foods
/16/ http://bodyecology.com/articles/do-you-have-histamine-intolerance-4-steps-to-rebuild-tolerance

Więcej informacji:

http://paleoleap.com/histamines/
http://thepaleodiet.com/histamine-intolerance-paleo-diet/
http://ajcn.nutrition.org/content/85/5/1185.long
http://selfhacked.com/2014/08/01/deal-histamine/

 

Polub lub udostępnij